محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

267

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

جيم فارسى به وزن بشنيده ] نيز به اين معنى است . مثالش نيازى بخارى « 1 » گويد : بيت در زيان فرس مىدانى چه باشد پخپخو * در هرى پخلوچه گويند از صغير و از كبير پنجاهه - يعنى اعتكاف زاهد ترسايان كه پنجاه روز باشد . مثالش حكيم خاقانى گويد : بيت پس از چندين چله در عهد سى سال * روم پنجاهه گيرم آشكارا پشيزه - همان پشيز مرقوم . مثالش كمال اسمعيل فرمايد « 2 » . بيت « 2 » چنان كه بر سپر خيزران پشيزهء سيم * حباب و دايرهء آب و قطرهء باران و ديگر بمعنى چيزيست كه ميان تيغه و دستهء كارد وضع كنند براى استوارى « 3 » . و نيز چيزى باشد كه در دامن خيمه فروزند تا پايزه بدان استوار كنند * كذا فى الادات و در تحفه بمعنى درم ماهى آمده مثال اين معنى حكيم انورى گويد : بيت سموم قهر تو با آب اگر عتاب كند * پشيزه داغ شود بر مشام ماهى سيم پيغوله « 4 » - [ به وزن پيموده ] گوشه و كنج خانه باشد . مثالش حكيم انورى فرمايد در طلب شراب : بيت پنج « 5 » قلاشيم در پيغوله‌اى * با حريفى كو رباب خوش زند چرخ مردم خوار گويى خصم ماست * تا چو برخيزيم بر هر شش زند بىشرابى آتش اندر ما زده است * كيست كو آبى « 6 » برين آتش زند پيغله « 7 » نيز گويند [ بحذف واو ] مثالش حكيم فردوسى فرمايد : شعر گزينم ز كيهان يكى پيغله « 7 » * كنم آنچه دارم بگيتى يله و در نسخهء ميرزا بمعنى كنج چشم نيز آمده . « 8 » كذا فى الادات « 21 » . پركاله و پژكاله - هر دو پارهء باشد كه بر جامه دوزند از هر چه « 9 » باشد و آن را كژنه « 22 » نيز گويند ، كذا فى التحفه « 23 » و در كلام اكابر بمعنى مطلق پاره نيز به نظر رسيده چنان كه « 10 » سراج الدين قمرى گويد : بيت ديده‌ام در غم فراق تو كرد * پر ز پرگالهء جگر دامن و پركاره نيز گويند كه [ بجاى لام راء باشد ] . پاتله و پاتيله - هر دو ديگ حلوائيان باشد در نسخهء حسين وفائى . ابو العباس گويد :

--> ( 1 ) كذا ظاهرا : حجازى . ( 2 ) كلمه از « ن » است . ( 3 ) از اينجا تا علامت ستاره از « ن » است . ( 4 ) « س » : بيغوله . ( 5 ) « س » : ينح . ( 6 ) « س » : آب . ( 7 ) « س » : بيغله . ( 8 ) « ب » : كنج چشم آورده . ( 9 ) « س » : جه . ( 10 ) « س » : چنانچه . ( 21 ) در برهان بمعنى بيراهه نيز هست . ( 22 ) كژنه ، وصله ، پينه . ( 23 ) در برهان بمعانى : حصه و پاره و لخت و پارچه‌اى ريسمانى مانند مثقالى نيز آمده است .